Các doanh nghiệp xã hội (DNgXH) ở Việt Nam gần đây đang có nhiều sự phát triển đáng ghi nhận. Vậy làm thế nào để các DNgXH tại Việt Nam tiếp tục phát triển và đóng góp nhiều hơn nữa cho xã hội là một câu hỏi đang được đặt ra và muốn xác định được câu trả lời cho vấn đề này, chúng ta cần nhận thức được các yếu tố chính thúc đẩy sức lan tỏa và hiệu quả của phong trào DNgXH. Có thể nói, các tổ chức quốc tế và chính sách của nhà nước được coi như 2 yếu tố then chốt giúp phát triển phong trào này.
1. Các tổ chức quốc tế
Các tổ chức quốc tế chính là các tác nhân quan trọng giúp phong trào DNgXH lan tỏa và phát triển. Mục đích hoạt động của các tổ chức quốc tế chính là đảm bảo chất lượng cuộc sống của con người, phát triển đời sống xã hội, giải quyết các vấn đề xã hội còn tồn tại, gây cản trở cho sự phát triển chung. Mục đích này có điểm tương đồng với mục tiêu đạt được của các DNgXH. Chính vì vậy mà các tổ chức xã hội hoạt động trong mục tiêu chung là phát triển phong trào DNgXH để giải quyết các vấn đề kinh tế, xã hội và môi trường.
Tại Việt Nam, Hội Đồng Anh (British Council) hiện đang hợp tác với Trung tâm hỗ trợ sáng kiến phục vụ cộng đồng (CSIP) và Tổ chức Doanh nghiệp Xã hội Luân Đôn (SEL) trong 4 lĩnh vực: 1.Tăng cường nhận thức về lợi ích các Doanh nghiệp Xã hội có thể mang lại cho các cá nhân, cộng đồng, doanh nghiệp và chính phủ. 2. Hỗ trợ khởi đầu doanh nghiệp xã hội bằng việc giúp tiếp cận thông tin một cách dễ dàng, các tư vấn thiết thực, cùng với các đối tác xác định và phát triển các quỹ hỗ trợ doanh nghiệp xã hội. 3.Phát triển và thực hiện các chương trình học và tư vấn dựa trên kinh nghiệm của Vương quốc Anh và quốc tế trong lĩnh vực phát triển doanh nghiệp xã hội. Mạng lưới các đối tác của Vương quốc Anh và trong nước phát huy chuyên môn và kinh nghiệm để xây dựng các chương trình đào tạo, tư vấn quản lý và các cuộc thi vinh danh doanh nghiệp xã hội. 4.Thiết lập các liên kết và hợp tác đối tác giữa các cơ quan doanh nghiệp xã hội của chính phủ và cộng đồng tại Vương quốc Anh và các đối tác tại Đông Á, Trung quốc và Đông Nam Châu Âu nhằm phát triển và chia sẻ các phương thức tiếp cận mới đối với các vấn đề môi trường, kinh tế và xã hội thông qua mô hình doanh nghiệp xã hội.[1]
Bên cạnh đó, các diễn đàn doanh nghiệp mang tính toàn cầu như Skoll Foundation hay SEWF (Social Enterprise World Forum) có vai trò quan trọng trong việc kết nối các doanh nghiệp xã hội để cùng nhau chia sẻ những kinh nghiệm hoạt động hiệu quả, giải quyết nhiều vướng mắc khác nhau. Đặc biệt, nhằm thúc đẩy phong trào xã hội, Skoll Foundation còn phát động giải thưởng Skoll về kinh doanh xã hội nhằm chọn ra những doanh nhân xã hội xuất sắc.
Hoạt động của các tổ chức quốc tế không chỉ giúp phát triển phong trào DNgXH một cách trực tiếp mà còn góp phần vận động các chính sách của nhà nước đối với sự phát triển của các DNgXH. Gần đây, viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) đã hợp tác với Hội đồng Anh tại Việt Nam và Trung tâm hỗ trợ sáng kiến phục vụ cộng đồng (CSIP) thực hiện một nghiên cứu với chủ đề “Doanh nghiệp Xã hội tại Việt Nam – Khái niệm, Bối cảnh và Chính sách” nhằm thúc đẩy nhận thức xã hội về DNgXH và đặt những viên gạch đầu tiên cho một cuộc thảo luận về chính sách phát triển DNgXH ở Việt Nam.
2. Chính sách về DNgXH của một số nước trên thế giới
Trên thế giới, đặc biệt là ở các nước phát triển, DNgXH là một khái niệm đã xuất hiện từ lâu, được công nhận một cách chính thức và được tạo điều kiện phát triển thông qua các chính sách cụ thể của nhà nước.
Nước Anh được coi là nơi đầu tiên xuất hiện khái niệm DNgXH, chính vì thế mà phong trào DNgXH ở đây đã có quá trình phát triển lâu dài và đạt đến độ trưởng thành nhất định. Chính phủ Anh đưa ra khái niệm về DNgXH và chiến lược phát triển DNgXH từ năm 2002. Năm 2005, một loại hình pháp lý mới của doanh nghiệp là Công ty vì lợi ích cộng đồng (CIC) dành riêng cho DNgXH được qui định. Đáng chú ý, chính phủ Anh đặt DNgXH trong một chiến lược tổng thể thúc đẩy sự phát triển và tham gia của khu vực Thứ ba, bao gồm các tổ chức NGO, thiện nguyện, cộng đồng và nhóm tình nguyện. Về thể chế, chính phủ Anh thành lập bộ phận chuyên trách về DNgXH (SEnU) thuộc Văn phòng khu vực Thứ 3, đặt dưới Văn phòng Nội các.
Ở Mỹ, chính phủ liên bang thành lập Văn phòng Sáng kiến xã hội và sự tham gia của công dân hoạt động như một tổ chức NGO, và cũng tạo lập một loại hình doanh nghiệp mới – Công ty lợi nhuận thấp (L3C) cho các DNgXH.
Ở châu Á, chính phủ Hàn Quốc ban hành Luật Phát triển DNgXH từ năm 2007 và thiết lập Ủy ban hỗ trợ DNgXH trực thuộc Bộ Lao động để điều phối các chương trình khuyến khích, hỗ trợ DNgXH. Chính phủ Thái Lan cũng thành lập Ủy ban khuyến khích DNgXH thuộc Văn phòng Thủ tướng từ năm 2009, Văn phòng Thái về DNgXH trực tiếp nghiên cứu, lập chính sách phát triển DNgXH từ năm 2010; ngoài ra còn có một bản Chiến lược phát triển, Nghị định về DNgXH đã được ban hành năm 2010-2011 và hiện tại một văn bản luật đang được dự thảo. Chính phủ Singapore thành lập văn Phòng DNgXH đặt trong Bộ Phát triển cộng đồng, Thanh niên và Thể thao từ năm 2006, đồng thời cũng nhấn mạnh vai trò của DNgXH trong việc giúp Chính phủ tạo việc làm cho nhóm cộng đồng yếu thế.
Nhờ những chính sách hợp lý nhằm quan tâm và tạo điều kiện đúng mức, Chính phủ của các nước nêu trên đã góp phần quan trọng vào việc thúc đẩy và hỗ trợ sự phát triển của các DNgXH. Ở Mỹ, số liệu từ Trung tâm Quốc gia thống kê các hoạt động từ thiện cho thấy DNgXH ở Mỹ còn tiếp tục tăng nhanh, đồng thời các DNgXH cũng đã góp phần quan trọng trong việc nâng cao tính tự vững về tài chính của các tổ chức NPO trong thời gian qua. Ở Hàn Quốc, các nỗ lực của Chính phủ, đặc biệt việc ban hành khung khổ pháp luật DNgXH đã góp phần đáng kể để giảm bớt áp lực xã hội về chăm sóc người già, tạo việc làm cho giới trẻ và lực lượng lao động nghèo.
Tóm lại, phong trào DNgXH ở Việt Nam đang ở giai đoạn đầu của sự phát triển, còn non trẻ và trước mắt có rất nhiều những khó khăn, thử thách cần phải vượt qua. Tuy nhiên, chúng ta lại có cơ hội học hỏi kinh nghiệm của các nước đi trước, việc áp dụng các kinh nghiệm đó một cách phù hợp đối với tình hình cụ thể ở Việt Nam có thể đưa phong trào DNgXH phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới đây. Do đó, việc quan sát, tìm tòi, nghiên cứu phong trào DNgXH của các nước trên thế giới, đồng thời hiểu được vai trò của các tổ chức quốc tế trong việc thúc đẩy sức lan tỏa và hiệu quả của DNgXH là vô cùng cần thiết nếu muốn phong trào này đạt được thành công trong việc phát triển xã hội.
Nguyễn Thị Hồng Vân (Bài viết năm 2013, đăng trên tạp chí dành cho các DNgXH, được thực hiện bởi CSIP)
[1] Theo www.britishcouncil.org.com
