Outline (dàn ý) có thể coi là khung xương tạo nên cấu trúc của toàn bộ bài viết. Nó có vai trò tạo ra các mạch ý chính và từ đó rẽ nhánh ra các ý chi tiết, cụ thể hơn. Là một người có thói quen luôn lên outline trước khi viết bất cứ thứ gì, mình tin rằng outline là công cụ cực kỳ quan trọng giúp chúng ta:
- Hệ thống và sắp xếp ý tưởng
- Phát triển ý tưởng sâu và rộng hơn
Việc thiếu kỹ năng lên outline sẽ dễ khiến người viết rơi vào vũng lầy trong quá trình viết lách: diễn đạt lòng vòng không thoát ý hoặc bế tắc không biết viết gì. Dĩ nhiên, không chỉ người viết bài khổ đau mà độc giả nếu lỡ đọc bài cũng chết chìm chung trong vũng lầy chữ nghĩa ấy.
Outline là ngọn hải đăng mở lối sáng tạo
Đây là hình ảnh mà mình rất thích và vẫn thường xuất hiện trong đầu mỗi khi ai đó nói chuyện với mình về outline. Viết lách bản thân nó là một quá trình đơn độc, kể cả khi bạn viết sách chung với người khác, thì chắc chắn bạn vẫn độc lập trong phần bài viết của chính mình. Giữa biển câu chữ mênh mông, sóng ý tưởng dập dềnh, nếu không có outline, người viết sẽ rất dễ rơi vào tình trạng mông lung, chơi vơi và lạc trôi giữa muôn ngàn ý tứ.
Trong quá trình nói chuyện và đồng hành với một số cây bút bế tắc khi viết, mình nhận ra phần đa lý do cho sự bế tắc này thường do 2 nguyên nhân chính dưới đây:
- Người viết có rất nhiều ý tưởng nhưng lại không biết cách diễn đạt, triển khai. Sau một hồi viết lòng vòng thì tự họ kiệt sức, chán nản và cảm thấy… bế tắc.
- Người viết thiếu kiến thức và trải nghiệm liên quan đến chủ đề, thiếu kĩ năng khai thác ý tưởng.
Để xử lý, có rất nhiều các cách khác nhau, tuỳ vào mỗi trường hợp cụ thể của người viết. Tuy nhiên, trong cả hai nguyên nhân bế tắc kể trên, kĩ năng lên outline có thể coi là công cụ hiểu quả, đóng vai trò rất quan trọng giúp khai thông ngòi bút và phát triển thêm nhiều ý tưởng sáng tạo cho bài viết.
Nhưng mình hiếm khi bắt đầu viết bài bằng outline!
Mình bắt đầu bằng brainstorming!
Thường thì mình luôn nảy ra rất nhiều các ý tưởng trong đầu mỗi khi bắt gặp một chủ đề nào đó. Ở giai đoạn này, mình sẽ cho các ý tưởng được phép “bay” thoải mái, ghi ra giấy mọi thứ xuất hiện trong đầu, thậm chí là cả những điều tưởng chừng chẳng thực sự liên quan đến chủ đề lắm.
Trong giai đoạn brainstorming, cá nhân mình cho rằng việc thả lỏng và thoải mái là cực kì quan trọng. Điều này giúp chúng ta chấp nhận được những ý tưởng kì quái, vô lý. Thực tế, trong quá trình làm việc trong ngành quảng cáo, mình nhận thấy rằng chính những thứ tưởng chừng như điên rồ hoặc vớ vẩn, chẳng liên quan nhất có khi lại là cứu cánh cho bài viết của chúng ta.
Sau đó mới tới outline!
Việc lên outline sẽ là bước thứ hai. Đây là quá trình mình sắp xếp lại các ý chính, ý phụ theo trật tự logic, chọn lọc, hệ thống hoá, cân nhắc đâu là ý nên được tiếp tục đâm nhánh để phát triển sâu hơn, v.v…
Tuy nhiên, cũng có những trường hợp ngược lại, mình sử dụng các outline quen thuộc sẵn có, đã thuần thục để dựng khung trước và sau đó mới ra được ý tưởng để viết. Cách này đặc biệt hiệu quả với các đề bài khó, xa lạ mà mình chưa có nhiều kiến thức hay trải nghiệm liên quan. Bám theo khung outline sẽ cho mình những định hướng cơ bản để tìm kiếm thêm thông tin hoặc gợi mở tư duy.
Mình lên outline như thế nào?
Thời đại học, mình hay dùng bộ câu hỏi 5W-1H để lên outline cho bài viết. Đây là cách hồi học trong trường đại học mình được dạy để viết sapo cho một bài báo và từ đó mới triển khai tiếp thành một bài cụ thể.
Trước đó, trong quá trình học phổ thông, với các bài nghị luận xã hội, mình thường áp dụng các câu hỏi:
- Vấn đề A có nghĩa là gì (định nghĩa của nó là gì?)
- Biểu hiện của A trong cuộc sống?
- Vì sao A đúng hoặc không đúng? Quan trọng hoặc không quan trọng?
- Cá nhân tôi cảm thấy A thế nào và có trải nghiệm gì liên quan?
Về cơ bản vẫn liên quan đến 5W-1H thôi nhỉ? Cá nhân mình tin rằng những thứ cơ bản luôn là những công cụ hiệu quả và đa năng nhất. Giờ đây, mình không còn phải liệt kê từng câu hỏi dàn bài mà đã có sẵn các ý, cứ bày soạn hết chúng ra rồi gom nhóm, đặt tiêu đề là xong. Nhưng để có được kĩ năng này, mình đã phải rèn luyện rất nhiều từ mô hình dàn ý cơ bản kể trên. Mình tin rằng, cứ thực hành thuần thục rồi chúng ta sẽ có khả năng tự biến đổi linh hoạt, sáng tạo để phù hợp với từng chủ đề bài viết với các nền tảng truyền thông khác nhau.
Phiêu Linh
Bắc Giang, 20/4/2022
Hình ảnh: Paulius Dragunas
